Stemmingsklachten bij de start van hormoontherapie: hoe komt het en wat kun je doen?

De blues bij de start

Veel vrouwen beginnen met hormoontherapie juist vanwege hun stemming: somberheid, angst, prikkelbaarheid, nergens meer zin in hebben. Voel je je dan in de eerste weken slechter, dan is dat heel verwarrend.

Dr. Louise Newson, een Engelse huisarts en menopauzespecialist, noemt dit een van de vier B's: de vier bekende tijdelijke bijwerkingen in de eerste weken. Breasts, bleeding, bloating en blues, oftewel pijnlijke borsten, bloedverlies, een opgeblazen gevoel en de blues ^[1].

Waarom gebeurt dit? Oestrogeen en progesteron werken op je brein. Ze beïnvloeden signaalstoffen als serotonine, dopamine en GABA, stoffen in je hersenen die je stemming en je rust regelen. Als je net start, veranderen je hormoonspiegels. En dat merk je.

Newson benadrukt dat vrouwen deze tijdelijke bijwerkingen vaak zien als teken dat de therapie niet werkt, terwijl het gewoon de startfase is. Stemming heeft bovendien vaak meer tijd nodig dan andere klachten. Opvliegers en nachtzweten zakken vaak binnen een paar weken, somberheid kan langer duren. Geef het dus tijd. Newson houdt drie à vier maanden aan. Is het dan niet beter, dan is het tijd om te kijken wat er aan de hand is.

Progesterongevoeligheid

Zakt het niet, of wordt het juist erger? Dan kijk ik als eerste naar progesteron.

Progesteron staat bekend als het kalmerende hormoon, en bij de meeste vrouwen klopt dat ook. Het werkt op dezelfde plekken in je brein als kalmerende middelen, de GABA-receptoren. Daarom slapen veel vrouwen er zo goed op.

Maar een deel van de vrouwen reageert er juist omgekeerd op. Dat heet progesteronintolerantie, of progesterongevoeligheid. Volgens Newson gaat het om zo'n 10 tot 20 procent van de vrouwen ^[2].

Hoe herken je het?

Angst, prikkelbaarheid, onrust, paniekaanvallen en somberheid. Slecht kunnen concentreren, vergeetachtig zijn, heftige emoties. Het voelt vaak als PMS. Herken je dat gevoel van vroeger, vlak voor je menstruatie? Dan is dat een aanwijzing om naar je progesteron te kijken.

Hoe kan hetzelfde hormoon zo verschillend werken?

Dat zit in een afbraakproduct van progesteron: allopregnanolon. Bij de meeste vrouwen werkt dat kalmerend: je wordt rustig en slaperig. Maar bij een deel van de vrouwen reageren de hersenen er anders op. Dan geeft het juist onrust, prikkelbaarheid of somberheid.

Het hangt ook af van de hoeveelheid. Zweeds onderzoek bij vrouwen na de menopauze liet zien dat ze zich het slechtst voelden bij een middelhoge hoeveelheid allopregnanolon, ongeveer zoals in de tweede helft van de cyclus. Bij een lagere of hogere hoeveelheid hadden ze minder last ^[3].

Daarbij maakt het uit hoe je het inneemt. Slik je progesteron, dan wordt het grootste deel in je darm en lever omgezet in afbraakproducten zoals allopregnanolon. Bij vaginaal of rectaal gebruik gebeurt dat veel minder.

Ook het type progesteron maakt uit. Newson ziet intolerantie veel vaker bij synthetische progestagenen, de nagemaakte vorm. Lichaamsidentiek progesteron, zoals Utrogestan, is precies hetzelfde molecuul als wat je eierstokken vroeger maakten. Dat geeft minder vaak klachten, al kun je ook daar gevoelig voor zijn ^[2].

En dit is belangrijk: progesteronklachten zijn een van de meest voorkomende redenen dat vrouwen helemaal stoppen met hormoontherapie. Terwijl het oestrogeen ze misschien juist goed deed.

Wat kun je doen?

Newson noemt een aantal routes ^[2].

• Lichaamsidentiek progesteron in plaats van synthetisch.
• Vaginaal of rectaal in plaats van slikken. Rectaal staat niet in de bijsluiter (off-label), maar Newson noemt het wel als optie. Het progesteron komt dan direct in je bloed en bij je baarmoeder, zonder eerst langs de lever te gaan, waardoor er minder afbraakproducten ontstaan. Opvallend genoeg voelen sommige vrouwen zich op een hogere dosis vaginaal juist beter.
• De dosis of het moment aanpassen. Soms helpt een lagere dosis, soms juist een hogere. Slik je progesteron, neem het dan vlak voor het slapen, zodat de slaperigheid in je nacht valt. Soms helpt het om de dosis te verdelen, bijvoorbeeld 's avonds slikken en de rest vaginaal.
• Een hormoonspiraal, zoals de Mirena. Die bevat wel een synthetisch progestageen, maar in een veel lagere dosis die vooral lokaal in de baarmoeder werkt. Ook daarvan kun je de eerste maanden klachten hebben, maar die zakken meestal na drie tot zes maanden.
• Kijken of je nog een hormoon mist: testosteron. Testosteron heeft het meeste bewijs voor het verbeteren van het libido. Maar Newson ziet in haar praktijk vaak ook verbetering in stemming, energie en concentratie. Haar team onderzocht 510 vrouwen die al hormoontherapie gebruikten, maar nog klachten hielden, en gaf hun testosteron erbij. Na vier maanden gaf 47 procent aan dat hun stemming beter was ^[4]. Er was geen placebogroep, dus hard bewijs is het nog niet, maar het is wel een duidelijk signaal.

Kun je echt niet tegen progesteron, dan noemt Newson als laatste optie het verwijderen van de baarmoeder. Dan heb je geen progesteron meer nodig en kun je verder met alleen oestrogeen. Dat is echt het laatste redmiddel.

Breder kijken dan hormonen

Stemming draait om meer dan hormonen alleen. Een tekort aan ijzer of vitamine B12, een schommelende bloedsuiker, een trage schildklier of langdurige stress kunnen precies dezelfde klachten geven: somberheid, onrust, slecht slapen, je opgejaagd voelen. En die verdwijnen niet met hormoontherapie. Verbetert je stemming niet, ook niet na een aanpassing van je progesteron? Dan is het de moeite waard om daar ook naar te laten kijken. Meer hierover lees je in Is het de overgang, of iets anders?

Supplementen

Laat altijd eerst meten wat je tekortkomt: vitamine D, B12, ferritine (je ijzervoorraad) en je schildklier. Aanvullen werkt vooral als er echt een tekort is.

• Vitamine D. Een grote analyse van 31 studies laat zien dat aanvullen somberheid licht kan verminderen. Op angst vonden ze geen effect ^[5].
• Saffraan. Misschien het best onderbouwd bij lichte tot matige somberheid. In onderzoek bij vrouwen na de menopauze verbeterde 30 milligram saffraan per dag zowel de somberheid als de opvliegers ^[6].
• Omega-3. Hier zit het verschil in het soort visolie. Het effect is gevonden bij producten met minstens 60 procent EPA. Bij visolie met vooral DHA zie je dat minder ^[7].
• Rhodiola. In een kleine studie bij lichte tot matige depressie werkte het iets minder sterk dan een antidepressivum, maar met minder bijwerkingen ^[8].
• Magnesium. Het bewijs is bescheiden, maar het kan helpen bij onrust en slaap ^[9].

Ashwagandha

Daar ben ik zelf een fan van. Er is onderzoek naar gedaan bij stress en gejaagdheid. Een overzicht van vijftien studies liet zien dat het stress, angst en cortisol kan verlagen ^[10].

Maar er zijn ook meldingen van leverschade en van effecten op de schildklier ^[11]. Denemarken heeft het verboden, en het RIVM raadt het in Nederland af ^[12]. Ik weet niet of ik het daar helemaal mee eens ben. Maar heb je al leverproblemen, dan is het misschien niet het beste supplement. En bij schildklierproblemen kun je ook beter voor iets anders kiezen.

Toch heb ik ashwagandha echt fantastisch zien werken, vooral bij vrouwen met veel onrust, waarbij ik denk dat er te veel glutamaat speelt. Glutamaat is de stof in je brein die activeert, GABA de stof die remt. In dieronderzoek lijkt ashwagandha op dat evenwicht in te werken ^[13]. Bij mensen is dat nog niet goed onderzocht, maar in mijn praktijk zie ik dat het bij die vrouwen de onrust kan wegnemen. Dit is wel heel persoonsafhankelijk. Overleg het dus altijd met de behandelaar die jou en je geschiedenis kent.

Liever niet: sint-janskruid

Sint-janskruid versnelt de afbraak van hormonen in je lever. Daardoor kan je hormoontherapie minder goed werken ^[14]. Gebruik je hormoontherapie, dan zou ik het dus niet doen.

Samengevat

Stemmingsklachten in de eerste weken van hormoontherapie komen veel voor en zakken meestal vanzelf. Geef het drie à vier maanden. Wordt het niet beter, of voel je je slechter sinds je met progesteron bent begonnen? Kijk dan naar het type progesteron en hoe je het gebruikt, en of je misschien testosteron mist. En kijk breder dan alleen je hormonen.

Mijn eigen mening: stop niet te snel. Een aanpassing in het progesterondeel kan het verschil maken. In een onderzoek van de kliniek van Newson daalden de klachten van diepe somberheid met 69 procent na drie maanden hormoontherapie. Een deel van die vrouwen gebruikte ook testosteron. Angst- en paniekaanvallen daalden met 61 procent ^[15]. Dat is de moeite van het zoeken waard.

Lees ook: Wat kun je verwachten bij de start van hormoontherapie?, Bloedverlies tijdens hormoontherapie en Pijnlijke borsten door hormoontherapie