Wat is lichaamseigen hormoontherapie?

Hormonen sturen vrijwel alles in je lichaam

Na je veertigste kunnen er klachten ontstaan die op het eerste gezicht niets met elkaar te maken lijken te hebben: vermoeidheid, slaapproblemen, gewichtstoename, stemmingswisselingen, opvliegers, vergeetachtigheid. Wat deze klachten verbindt? Hormonen.

Geslachtshormonen, oestrogeen, progesteron en testosteron, zijn veel meer dan voortplantingshormonen. Ze sturen vrijwel elk systeem in je lichaam aan: je hersenen, hart, botten, spieren, darmen, huid en immuunsysteem.

In de perimenopauze gaat het echter niet alleen om dalende hormonen. De hormonen schommelen, soms sterk en onvoorspelbaar. Die grilligheid is wat vrouwen zo van de wijs kan brengen. Niet het tekort alleen, maar de instabiliteit.

Lichaamseigen hormoontherapie (LHRT) is een benadering waarbij de hormonen die je lichaam zelf aanmaakte, worden aangevuld met hormonen die moleculair identiek zijn aan je eigen hormonen. Dit artikel legt uit wat dat betekent, hoe het werkt en wat je ervan kunt verwachten.

Wat doen geslachtshormonen in je lichaam?

Geslachtshormonen zijn steroïdhormonen: signaalstoffen die via de bloedbaan vrijwel elke cel in je lichaam bereiken. Ze zijn betrokken bij processen die ver buiten de voortplanting reiken.

In de perimenopauze gaat het niet alleen om dalende hormonen. De hormonen schommelen, soms sterk en onvoorspelbaar. Die grilligheid verklaart waarom klachten zo wisselend kunnen zijn.

Geslachtshormonen hebben invloed op elk orgaansysteem. Dat verklaart waarom vrouwen na hun veertigste plotseling heel uiteenlopende, ogenschijnlijk losstaande klachten kunnen krijgen.

Hoe worden lichaamseigen hormonen gemaakt?

De naam "lichaamseigen" verwijst naar de moleculaire structuur van het hormoon, niet naar de herkomst. Lichaamseigen hormonen worden gemaakt in een laboratorium, maar zijn moleculair identiek aan de hormonen die je lichaam zelf aanmaakt.

• Stap 1. Grondstof: soja of wilde yam. De productie begint met plantensterolen uit soja of wilde yam. Deze stoffen hebben een chemische structuur die als uitgangspunt dient, vergelijkbaar met hoe cholesterol de bouwsteen is voor alle steroïdhormonen in het menselijk lichaam.
• Stap 2. Chemische omzetting. Via een reeks nauwkeurige chemische stappen worden de plantensterolen omgebouwd tot 17β-oestradiol, progesteron of testosteron. Dit proces heet semisynthese en levert een eindproduct dat identiek is aan het menselijke hormoon.
• Stap 3. Lichaamseigen eindproduct. Het eindproduct heeft dezelfde moleculaire structuur als de hormonen die je eierstokken, bijnieren en vetweefsel zelf aanmaken, en past daarom precies op je hormoonreceptoren.

Niet te verwarren met fyto-oestrogenen

Plantaardige oestrogenen, zoals isoflavonen uit soja of rode klaver, worden soms als "natuurlijk alternatief" aangeboden. Ze hebben een andere moleculaire structuur dan menselijk oestrogeen en binden minder sterk aan oestrogeenreceptoren. Ze zijn niet hetzelfde als lichaamseigen hormonen en missen de brede beschermende voordelen van lichaamseigen hormoontherapie.

Lichaamseigen hormonen worden gemaakt in een laboratorium, maar zijn moleculair niet te onderscheiden van wat je lichaam zelf aanmaakt.

Lichaamseigen en synthetisch: wat is het verschil?

De termen "hormoontherapie" en "de pil" worden vaak door elkaar gebruikt, maar ze zijn wezenlijk anders. Het verschil zit niet alleen in de naam, maar in de moleculaire structuur en het effect op je lichaam.

Waarom maakt dit verschil?

Synthetische progestagenen (het progestageen in de anticonceptiepil) hebben een andere structuur dan lichaamseigen progesteron. Ze binden wel aan progesteronreceptoren, maar activeren ook andere receptoren, met andere bijwerkingen.

Lichaamseigen progesteron heeft via GABA-receptoren een kalmerend effect op het zenuwstelsel. Synthetische progestagenen hebben die eigenschap niet, en werken die soms zelfs tegen.

Het verschil tussen lichaamseigen en synthetisch is geen woordspel. Het is moleculair en klinisch relevant.

De drie pijlers van lichaamseigen hormoontherapie

Lichaamseigen hormoontherapie richt zich op drie hormonen die in de perimenopauze en menopauze dalen. Elk heeft een eigen rol en een eigen klachtenpatroon.

Oestrogeen, progesteron en testosteron werken als een team. Behandel ze ook zo.

Is lichaamseigen hormoontherapie "natuurlijk"?

Dit is een veelgestelde vraag. Het antwoord is genuanceerd.

Lichaamseigen hormonen worden in een laboratorium gemaakt, dat is een feit. Maar het eindproduct heeft exact dezelfde moleculaire structuur als de hormonen die je lichaam zelf aanmaakt. In die zin zijn ze "lichaamseigen", ook al worden ze synthetisch vervaardigd.

Hoe zit het dan met "synthetisch"?

Sommigen stellen dat lichaamseigen hormonen niet "natuurlijk" zijn omdat ze in een fabriek worden gemaakt. Dat is technisch juist. Maar waar het om gaat, is niet de productiewijze, maar de moleculaire structuur. Een hormoon dat precies past op je receptoren, hetzelfde effect heeft als je eigen hormoon en op dezelfde manier wordt afgebroken, is functioneel identiek aan wat je lichaam zelf zou maken.

De vraag is niet of hormonen "natuurlijk" zijn gemaakt, maar of ze moleculair overeenkomen met wat je lichaam zelf aanmaakt.

Toedieningsvormen en praktische informatie

Lichaamseigen hormoontherapie is beschikbaar in verschillende vormen. De toedieningsvorm bepaalt mede hoe hormonen in het lichaam worden opgenomen en verwerkt, en is daarmee medisch relevant.

Oestrogeen

• Via de huid (gel, spray of pleister). Wordt via de huid opgenomen en gaat rechtstreeks de bloedbaan in, zonder eerst langs de lever te gaan. Dat geeft een stabielere spiegel. Dit is de voorkeursvorm bij een verhoogd tromboserisico.
• Via de mond (tablet). Wordt eerst door de lever verwerkt. Dat kan de aanmaak van eiwitten in de lever beïnvloeden en is daarom minder gunstig bij een verhoogd tromboserisico.
• Vaginaal (crème of vaginale tablet). Werkt plaatselijk en komt nauwelijks in de bloedbaan. Effectief bij klachten van de vagina en blaas, zoals droogheid, pijn bij het vrijen en terugkerende blaasontstekingen. Ook te gebruiken door vrouwen die geen hormoontherapie voor het hele lichaam willen of mogen.

Progesteron

• Capsule (gemicroniseerd progesteron). Wordt 's avonds ingenomen vanwege het kalmerende effect via GABA. Bevordert de slaap en vermindert angst. Heeft de voorkeur boven synthetische progestagenen vanwege het gunstigere bijwerkingenprofiel.
• Crème via de huid. Er is minder bewijs voor een werking in het hele lichaam dan bij de capsule. Kan ondersteunend zijn, maar vervangt de capsule niet voor de bescherming van het baarmoederslijmvlies.

Testosteron

In Nederland is er geen geregistreerd testosteronpreparaat voor vrouwen, en testosteron wordt in de richtlijnen alleen genoemd bij libidoklachten. Artsen die het wel breder voorschrijven, vind je onderaan dit artikel.

• Gel of crème in een dosering voor vrouwen. Artsen schrijven vaak een product voor mannen voor in een lagere dosering, of laten het op maat maken door een bereidingsapotheek.
• Op basis van klachten, met bloedcontrole. Er bestaat geen bloedwaarde waarbij een testosterontekort bij vrouwen kan worden vastgesteld. Of testosteron zinvol is, beoordeel je op basis van klachten. Een meting vooraf geeft een uitgangswaarde, en regelmatige bloedcontrole is belangrijk om te zien dat je waarden binnen het normale bereik voor vrouwen blijven. Een te hoge dosering kan leiden tot mannelijke kenmerken, zoals extra haargroei of een lagere stem.

Welke toedieningsvorm en dosering bij je past, hangt af van je klachten, bloedwaarden, medische voorgeschiedenis en persoonlijke voorkeur. Dit is altijd maatwerk in overleg met een arts.

De toedieningsvorm is geen detail: ze bepaalt mede de veiligheid en werkzaamheid van de therapie.

Wanneer wordt hormoontherapie ingezet?

Hormoontherapie is maatwerk. Binnen de reguliere richtlijnen zijn er een aantal situaties waarin hormoontherapie officieel wordt aanbevolen.

Reguliere redenen voor hormoontherapie

• Opvliegers en nachtelijk zweten: klachten die de kwaliteit van leven sterk kunnen beïnvloeden.
• Slaapproblemen die samenhangen met de menopauze.
• Klachten van vagina en blaas: droogheid, pijn bij het vrijen en terugkerende blaasontstekingen door plaatselijk dalend oestrogeen.
• Vroegtijdige menopauze (POI): wanneer de menopauze vóór het veertigste levensjaar intreedt, wordt hormoontherapie sterk aanbevolen.
• Preventie van osteoporose: bij een verhoogd risico op botverlies in de (peri)menopauze.
• Stemmingsklachten die samenhangen met hormonale schommelingen.

Hormoontherapie is geen laatste redmiddel. Het is een wetenschappelijk onderbouwde behandeloptie die bij veel vrouwen eerder ingezet mag worden.

Hormoontherapie en leefstijl: samen sterker

Lichaamseigen hormoontherapie is een krachtig middel, maar geen vervanging voor een gezonde leefstijl. Hormonen en leefstijl versterken elkaar, en je leefstijl beïnvloedt hoe goed hormoontherapie werkt.

Hormonen en leefstijl zijn geen óf-óf: ze versterken elkaar. Hormoontherapie werkt beter op een stevige leefstijlbasis.

Wat nu?

Je hebt nu een goede basis om te overwegen of lichaamseigen hormoontherapie iets voor je is, en om het gesprek met een arts aan te gaan. Kennis is de eerste stap, daarna komt de persoonlijke afweging.

Hormoontherapie is maatwerk: wat voor de één werkt, is voor de ander anders. Laat je goed begeleiden door een arts die ervaring heeft met lichaamseigen hormoontherapie en die bereid is te testen, te luisteren en bij te stellen.

Hieronder vind je een overzicht van artsen en klinieken in Nederland die ervaring hebben met lichaamseigen hormoontherapie.

Volg @mariska_angenent op Instagram voor content over hormonen, menopauze en vrouwengezondheid.

Artsen en klinieken met ervaring in lichaamseigen hormoontherapie

Legenda: Peri = hormoontherapie in de perimenopauze · Dos = dosering op maat · T = testosteron · Bloed = bloedonderzoek · P = progesteron · ∞ = levenslang mogelijk · 65+ = ook boven 65 jaar · ✓ = ja · ✗ = nee · ? = wisselend · — = onbekend

Online consulten

Noord-Holland

Utrecht

Zuid-Holland