Ben jij een Worrier of een Warrior? Het COMT-enzym, ADHD en de overgang
Worden je ADHD-klachten erger in de perimenopauze? Over het COMT-enzym, de rol van oestrogeen, een zelftest om je type te ontdekken en hoe je je neurodivergente brein ondersteunt.
Je brein en de overgang zijn onlosmakelijk verbonden
Misschien herken je het: je ADHD-klachten worden ineens erger. Meer onrust, meer brain fog, minder focus, terwijl je altijd zo goed had leren compenseren. Of je merkt dat de perimenopauze bij jou harder binnenkomt dan bij andere vrouwen om je heen.
Dat is geen toeval. Als neurodivergente vrouw werkt je brein anders, en de hormonale verschuivingen van de overgang raken precies de systemen die bij jou al extra gevoelig waren.
De sleutel: het COMT-enzym
Een van de factoren die hierbij een rol speelt, is het enzym COMT (catechol-O-methyltransferase). Dit enzym breekt dopamine, adrenaline en noradrenaline af, en ook bepaalde afbraakproducten van oestrogeen [1]. Je genetische COMT-variant bepaalt mede hoe snel dat gaat. Daarmee heeft het invloed op hoe je stress ervaart, hoe goed je kunt focussen en hoe gevoelig je bent voor hormonale schommelingen.
Wat oestrogeen hiermee te maken heeft
Oestrogeen remt de aanmaak van COMT [2]. In je vruchtbare jaren wordt dopamine daardoor iets langzamer afgebroken. Voor veel neurodivergente vrouwen werkt dat als een buffer. Als oestrogeen daalt in de perimenopauze, valt die buffer weg. Dat kan bijdragen aan schommelende dopamine, meer brain fog, meer onrust en een toename van klachten [3].
ADHD bij vrouwen: anders dan je denkt
ADHD is een neurobiologische aandoening met drie hoofdkenmerken: aandachtsproblemen, hyperactiviteit en impulsiviteit. ADHD zegt niets over intelligentie, maar beïnvloedt wel hoe het brein werkt. Daardoor zijn bepaalde dingen in het dagelijks leven lastiger, zoals emotieregulatie en de zogeheten executieve functies: plannen, organiseren, tijd inschatten en beslissingen nemen.
Een sleutelrol speelt dopamine, de boodschapperstof die betrokken is bij motivatie, focus, plannen en het ervaren van plezier. Bij ADHD werkt het dopaminesysteem anders: de beschikbare dopamine wordt minder efficiënt benut. Dat heeft gevolgen voor aandacht, motivatie, leren en slaap.
Waarom vrouwen later een diagnose krijgen
Wereldwijd heeft naar schatting 2,5 tot bijna 7 procent van de volwassenen ADHD of ADHD-klachten [4], van wie een groot deel zonder diagnose. Vrouwen krijgen de diagnose minder vaak en later dan mannen. Een belangrijke reden is dat de criteria vooral zijn gebaseerd op hoe ADHD zich bij jongens uit. Bovendien leren meisjes van jongs af aan hun klachten te maskeren met sociaal wenselijk gedrag, waardoor ADHD jarenlang onopgemerkt kan blijven [5].
Geen twee vrouwen zijn hetzelfde
ADHD is geen eenduidig plaatje. Je genetische aanleg vormt de basis, maar omgevingsfactoren kunnen de klachten sterk versterken of juist verzachten. Er is dus altijd ruimte voor verbetering, wat je genetische profiel ook is.
Factoren die de klachten kunnen verergeren:
- Hormonale schommelingen: perimenopauze, cyclus, schildklier
- Chronische stress en slaaptekort: verbruiken de hulpstoffen die COMT nodig heeft
- Voeding en darmflora: een schommelende bloedsuiker en ontsteking beïnvloeden het brein
- Trauma en emotionele belasting: houden het zenuwstelsel in de alarmstand
- Belasting door toxines: zoals zware metalen en bestrijdingsmiddelen
- Schimmel en mycotoxines: wonen of werken in een vochtig pand met schimmel kan zenuwstelsel en immuunsysteem ontregelen, en wordt vaak over het hoofd gezien
- Sluimerende infecties: zoals de ziekte van Lyme of het epstein-barrvirus (pfeiffer), die het immuunsysteem actief kunnen houden en zo vermoeidheid en emotieregulatie verslechteren
- Je sociale omgeving: begrip en veiligheid maken een groot verschil
De sterke kanten van ADHD
ADHD brengt niet alleen uitdagingen. Veel vrouwen met ADHD hebben bijzondere kwaliteiten die voortkomen uit hoe hun brein werkt:
- Hyperfocus: diepe, intense concentratie op wat je boeit
- Creativiteit: anders denken en onverwachte verbanden leggen
- Empathie: sterk aanvoelen wat anderen voelen
- Energie en gedrevenheid: als iets je aanspreekt, ga je er volledig voor
- Veerkracht: jaren omgaan met uitdagingen maakt je sterker dan je denkt
- Intuïtie: snel patronen herkennen
- Probleemoplossend vermogen: oplossingen zien die anderen missen
- Humor en spontaniteit
ADHD is geen defect. Het is een andere bedrading. De uitdagingen zijn echt, maar de kwaliteiten ook.
Hoe ADHD zich bij vrouwen uit
Bij vrouwen speelt ADHD zich vaak van binnen af, onzichtbaar voor anderen. Dat leidt regelmatig tot schaamte, het gevoel tekort te schieten en eenzaamheid, en soms tot een verkeerde diagnose, zoals een stemmingsstoornis [5].
Klachten die bij vrouwen vaker voorkomen:
- Moeite met het reguleren van emoties
- Prikkelbaarheid en snel gefrustreerd raken
- Stemmingswisselingen
- Chronische vermoeidheid en pijn
- Ongezonde eetpatronen of andere manieren van coping die je niet goed doen
- Overweldigd raken door dagelijkse taken zoals plannen en organiseren
- Het gevoel dat er "te veel tabbladen tegelijk open staan" in je hoofd
Wanneer ADHD en perimenopauze samenkomen
Veel klachten van ADHD overlappen met die van de perimenopauze: concentratieproblemen, vergeetachtigheid, onrust, stemmingswisselingen, slecht slapen en vermoeidheid. Met ADHD krijg je als het ware een dubbele dosis van dezelfde klachten. Wat eerst te managen was, kan ineens overweldigend voelen.
Wat is het COMT-enzym?
COMT is actief in de hersenen, de lever en andere organen. Het breekt catecholamines af (dopamine, adrenaline en noradrenaline) en zet bepaalde oestrogeenmetabolieten om in veiligere vormen [1].
Waarom is dit relevant voor neurodivergente vrouwen?
Dopamine is de boodschapperstof van focus, motivatie en beloning. Bij vrouwen met ADHD, autisme of hoogsensitiviteit is de dopaminehuishouding vaak al kwetsbaarder. COMT bepaalt mede hoe stabiel die huishouding is, en daarmee hoe je je van dag tot dag voelt.
Er bestaan twee bekende varianten van het COMT-gen. Bij de ene variant werkt het enzym tot vier keer langzamer dan bij de andere [7]. Onderzoekers noemen de dragers van de trage variant ook wel worriers en die van de snelle variant warriors [8].
Wat heeft COMT nodig om goed te werken?
Magnesium
COMT heeft magnesium nodig om te kunnen werken [1]. Chronische stress verbruikt veel magnesium. Voedingsbronnen: pompoenpitten, zonnebloempitten, pure chocolade en groene bladgroenten.
Folaat (vitamine B11)
Levert via de methylering de methylgroepen die COMT nodig heeft. Kies bij suppletie een actieve vorm, zoals methylfolaat (5-MTHF) of folinezuur, en niet gewoon foliumzuur. Voedingsbronnen: spinazie, boerenkool, linzen en asperges.
Vitamine B12
Ondersteunt samen met folaat de methylering. Voedingsbronnen: vlees, vis, eieren en zuivel. Eet je plantaardig, dan is aanvullen altijd nodig.
Chronische stress, slecht slapen en tekorten aan deze stoffen kunnen de werking van COMT verminderen, wat je genetische type ook is.
De zelftest: Worrier of Warrior?
Deze vragen geven een indruk van je COMT-type op basis van klachten en ervaringen. Dit is geen medische of gevalideerde test: zekerheid krijg je alleen met een DNA-test. Kies bij elke vraag het antwoord dat het best bij je past.
0 van 8 beantwoord
Wil je zekerheid?
Je COMT-variant kan worden bepaald met een DNA-test, bijvoorbeeld via gespecialiseerde laboratoria zoals iGene, DNACare of Lifecode Gx. Bespreek de uitslag bij voorkeur met een therapeut of arts die ermee bekend is: een genvariant is één puzzelstukje, geen diagnose.
De Worrier: trage COMT
Gevoelig, creatief en diepgaand, met een brein dat alles lang vasthoudt.
Bij een trage COMT worden dopamine en stresshormonen langzaam afgebroken. In rustige omstandigheden levert dat vaak goede focus en creativiteit op. Bij stress of hormonale schommelingen kan het systeem vastlopen: stresshormonen stapelen zich op, en dat kan zorgen voor onrust, overprikkeling en emotionele ontregeling [8]. Dragers van de trage variant zijn in onderzoek ook gevoeliger voor pijn [9].
Herken je jezelf hierin?
- Snel overweldigd door prikkels, drukte of veel informatie tegelijk
- Lang nadenken en malen over situaties
- Gevoelig voor cafeïne, alcohol en sommige medicijnen
- Sterk in empathie, creativiteit en diep nadenken
- Meer ADHD- of autismeklachten bij stress of in de overgang
- Moeite met het loslaten van negatieve ervaringen of gedachten
Leefstijladvies
Stressreductie als prioriteit
Chronische stress belast je COMT-systeem extra. Dagelijkse rustmomenten zijn geen luxe, maar noodzaak. Denk aan de 4-7-8-ademhaling, een korte meditatie of een stille wandeling in de natuur. Programma's die hierbij kunnen helpen:
- Breinfijn: Nederlandstalige programma's voor herstel en regulatie
- The Gupta Program: zenuwstelselherstel bij chronische stress en vermoeidheid
- DNRS: Dynamic Neural Retraining System
- Primal Trust: zenuwstelselregulatie en traumaherstel
Wat er over deze programma's bekend is, lees je in Veilig genoeg om te herstellen.
Slaap
Slaap verlaagt cortisol en geeft je systeem hersteltijd. Vermijd schermen een uur voor het slapengaan, houd een vaste bedtijd aan en zorg voor een koele, donkere slaapkamer.
Rustige beweging
Yoga, zwemmen, wandelen of tai chi ondersteunen de dopaminebalans zonder je stresssysteem te overbelasten. Heel intensief sporten verhoogt adrenaline en noradrenaline, en dat kan overprikkeling bij jou juist verergeren.
Je omgeving managen
Beperk prikkels bewust. Gebruik oordopjes in drukke ruimtes, plan hersteltijd na sociale activiteiten en bescherm je ochtend als rustige start van de dag.
Denk ook bewust na voordat je ergens ja op zegt: krijg ik hier zelf energie van, of geef ik alleen energie uit? Jezelf toestemming geven om nee te zeggen is geen egoïsme. Het is zelfzorg.
Voeding en supplementen
Magnesium-L-threonaat
Kalmerend en ondersteunt de werking van COMT. Deze vorm komt goed in de hersenen terecht. Houd de dosering op de verpakking aan; meestal is dat rond de 2 gram magnesium-L-threonaat per dag, wat neerkomt op ongeveer 144 mg magnesium. Magnesiumglycinaat is een goed, vaak goedkoper alternatief.
→ Life Extension Neuro-Mag capsules · NOW Foods Magtein capsules · Neuro-Mag drinkpoeder
Actief folaat en vitamine B12
Ondersteunen de methylering en daarmee de werking van COMT. Richtlijn: 400 tot 800 mcg folaat en 500 tot 1000 mcg B12 per dag. Heb je een MTHFR-variant, kies dan bij voorkeur een actieve vorm in plaats van gewoon foliumzuur.
Let op bij een trage COMT: sommige Worriers worden juist onrustig van hoge doses methylfolaat of methyl-B12. Begin daarom laag. Folinezuur en hydroxo- of adenosylcobalamine (B12) zijn mildere alternatieven.
→ Seeking Health Folinic Acid (folinezuur) · Seeking Health Methyl B12
Rhodiola rosea
Richtlijn: 100 tot 400 mg per dag. Een adaptogeen dat je stressbestendigheid kan vergroten. Neem het bij voorkeur 's ochtends, omdat het bij sommige mensen wat activerend werkt. Niet gebruiken bij een bipolaire stoornis.
Omega-3 (EPA en DHA)
Richtlijn: 1 tot 2 gram per dag. Ontstekingsremmend en ondersteunend voor hersenfunctie en stemming.
Ashwagandha (Withania somnifera)
Richtlijn: 300 tot 600 mg per dag van een gestandaardiseerd extract (KSM-66 of Sensoril). Een adaptogeen dat in studies cortisol verlaagde en de slaap verbeterde [10]. Kan bijzonder ondersteunend zijn voor de Worrier bij chronische stress en overprikkeling.
Let op: niet gebruiken als je zwanger bent, bij een te snel werkende schildklier of schildkliermedicatie, bij een auto-immuunziekte of bij leverproblemen. In zeldzame gevallen is leverschade gemeld [11]. Krijg je klachten zoals jeuk, donkere urine of gele ogen, stop dan en neem contact op met je arts.
De Warrior: snelle COMT
Daadkrachtig onder druk, met een brein dat voortdurend uitdaging nodig heeft.
Bij een snelle COMT worden dopamine en stresshormonen snel afgebroken. Je presteert vaak goed onder druk, omdat stress je dopamine tijdelijk verhoogt [8]. Het risico zit in de rustige periodes. Als oestrogeen daalt in de overgang, kan dopamine te laag worden, met lusteloosheid, stemmingsdips en concentratieproblemen als gevolg.
Herken je jezelf hierin?
- Beter presteren als er druk of uitdaging is
- In rustige situaties snel verveeld of lusteloos
- Gevoeliger voor somberheid of een gevoel van "leegte" in de overgang
- Weinig last van cafeïne of alcohol
- Soms impulsief iets doen voor een dopamineboost: eten, shoppen, prikkels opzoeken
- Moeite met motivatie voor dagelijkse, saaie taken
Leefstijladvies
Structuur en uitdaging
Je brein gedijt bij duidelijke doelen en nieuwe uitdagingen. Houd een dagelijkse routine aan en bouw bewust uitdagingen in: een nieuw project, een leerdoel of een sport met een competitief element.
Intensieve beweging
Krachttraining, intervaltraining (HIIT) of hardlopen verhogen dopamine op een gezonde manier. Streef naar drie tot vier keer per week. Beweging is voor jou een van de krachtigste manieren om je stemming te ondersteunen.
Vermijd dopaminevalkuilen
Scrollen op social media, impulsaankopen en snacks geven korte pieken, maar maken de dip daarna groter. Bouw bewust schermvrije momenten in.
Sociale verbinding
Betekenisvolle gesprekken en samenwerken stimuleren oxytocine en dopamine. Isolatie maakt het gevoel van lage dopamine juist erger.
Voeding en supplementen
L-tyrosine
Richtlijn: 500 tot 1000 mg per dag, op een lege maag. Een directe bouwsteen voor dopamine, die motivatie en focus kan ondersteunen. Begin laag en bouw langzaam op. Niet gebruiken bij een te snel werkende schildklier, met schildkliermedicatie of met MAO-remmers zonder overleg met je arts.
Actief folaat en vitamine B12
Richtlijn: 400 tot 800 mcg folaat en 500 tot 1000 mcg B12 per dag. Ondersteunen de aanmaak van neurotransmitters en de methylering.
→ Seeking Health Folinic Acid (folinezuur) · Seeking Health Methyl B12
Rhodiola rosea
Richtlijn: 100 tot 400 mg per dag, 's ochtends. Kan energie en mentale veerkracht ondersteunen.
Tyrosinerijke voeding
Eieren, kip, avocado, amandelen, pompoenpitten en banaan: dagelijks bouwstenen voor dopamine via je voeding.
Omega-3 (EPA en DHA)
Richtlijn: 1 tot 2 gram per dag. Ondersteunt de hersenen en je stemming, en werkt ontstekingsremmend.
Ashwagandha (Withania somnifera)
Richtlijn: 300 tot 600 mg per dag van een gestandaardiseerd extract (KSM-66 of Sensoril). Helpt het stresssysteem in balans te houden. Let op dezelfde voorzorgen als bij de Worrier: niet bij zwangerschap, schildklieroveractiviteit, een auto-immuunziekte of leverproblemen [11].
Via deze links ontvang ik een kleine vergoeding van Bloedwaardentest. Jij betaalt daar niets extra voor, en dankzij deze vergoeding kan ik gratis informatie zoals deze blijven delen.
Hormonen en COMT: altijd met een specialist
Hormoontherapie (HRT, ook wel MHT: menopauzale hormoontherapie) kan veel vrouwen verlichting geven van overgangsklachten. Voor neurodivergente vrouwen is dat extra relevant, omdat oestrogeen de dopaminehuishouding beïnvloedt.
Oestrogeen en dopamine
Oestrogeen stimuleert het dopaminesysteem en remt de afbraak van dopamine via COMT [2, 3]. Het is daarom aannemelijk dat herstel van oestrogeen via hormoontherapie ADHD-klachten bij een deel van de vrouwen kan verlichten. Veel vrouwen ervaren dat ook. Gericht onderzoek naar hormoontherapie bij ADHD in de overgang is wel nog beperkt.
Progesteron en GABA
Lichaamsidentiek (bio-identiek) progesteron heeft via GABA bij de meeste vrouwen een kalmerend effect. Sommige vrouwen reageren gevoelig op synthetische progestagenen, zoals in de combinatiepil of het hormoonspiraaltje. Lichaamsidentiek progesteron wordt vaak beter verdragen. Er is ook een groep vrouwen die juist gevoelig reageert op progesteron zelf; lees daarover meer in Stemmingsklachten bij de start van hormoontherapie.
Testosteron en motivatie
Testosteron speelt een rol bij libido, energie en mogelijk ook motivatie en cognitie. Bij vrouwen is testosterontherapie wetenschappelijk vooral onderbouwd bij een verminderd libido [13]. Een eventueel effect op motivatie of concentratie is nog onvoldoende onderzocht, maar kan voor het Warrior-type wel het bespreken waard zijn.
COMT en oestrogeenafbraak
Bij een trage COMT worden bepaalde afbraakproducten van oestrogeen minder snel omgezet in veiligere vormen [1]. Dat maakt goede monitoring bij hormoontherapie extra belangrijk. Bespreek dit expliciet met je arts.
Ken je eigen systeem, en ondersteun het in plaats van ertegen te vechten.
Hormoontherapie en ADHD-medicatie
Gebruik je al ADHD-medicatie, zoals methylfenidaat, dexamfetamine of atomoxetine? Dan kan hormoontherapie daar meestal goed naast worden gebruikt. Het is wel mogelijk dat je medicatie na de start opnieuw moet worden afgestemd, omdat oestrogeen invloed heeft op hoe je brein op dopamine reageert. Pas zelf nooit je dosering aan; doe dat altijd met je arts.
Gebruik je nog geen ADHD-medicatie, dan kan het zinvol zijn om samen met je arts eerst te kijken wat hormoontherapie doet. Voor sommige vrouwen is het herstel van oestrogeen (en eventueel testosteron) al genoeg om hun klachten duidelijk te verminderen. Houd vóór en na de start een klachtendagboek bij. Dat helpt jou en je arts om te zien wat verbetert en wat nog extra aandacht nodig heeft.
Begeleiding en leefstijl
Hormonen en supplementen zijn een deel van het verhaal. Begeleiding en leefstijl zijn de andere helft.
Psycho-educatie
Begrijpen hoe je brein werkt en wat ADHD betekent voor je leven, is de basis voor zelfcompassie en betere zelfzorg. Het kan ook enorm helpen om in contact te komen met andere vrouwen die hetzelfde herkennen, via een online community, een lokale groep of ervaringsverhalen.
Therapie
Therapeuten met ervaring met ADHD kunnen veel betekenen. Cognitieve gedragstherapie (CGT) is bij volwassenen met ADHD onderzocht en effectief gebleken [14]. Ook mindfulness, gedragsactivatie en dagboekschrijven kunnen helpen. Bij sterke emotionele ontregeling kan dialectische gedragstherapie (DGT) uitkomst bieden: een combinatie van groepstraining en individuele sessies gericht op emotieregulatie.
Beweging als medicijn
Tijdens het bewegen maakt je brein dopamine, noradrenaline en serotonine aan. Dat helpt bij aandacht, impulscontrole en werkgeheugen. Zelfs korte beweegpauzes, zoals even de trap op, een lunchwandeling of stretchen, maken verschil. Plan vaste beweegmomenten in je agenda en kies iets wat je leuk vindt, of doe het samen met iemand.
Voeding en bloedsuiker
Er is geen dieet dat ADHD geneest, maar voeding beïnvloedt wel hoe je brein werkt. Een stabiele bloedsuiker is belangrijk: beperk sterk bewerkte koolhydraten en suiker. Eet gevarieerd: groenten, fruit, noten, peulvruchten, eiwit en gezonde vetten. Gefermenteerde voeding zoals yoghurt, kefir en zuurkool ondersteunt je darmflora. Houd het praktisch: eieren, diepvriesgroenten, bonen uit blik, noten en volkorenbrood zijn snelle, voedzame basisproducten.
Slaap
Slaapproblemen komen veel voor bij ADHD en worden in de overgang vaak erger. Vaste slaap- en wektijden zijn de basis. Drink na 13.00 uur geen cafeïne meer, beperk schermen een uur voor het slapengaan en zorg voor een koele, donkere slaapkamer. Draait je hoofd door? Dan kan een luisterboek, podcast of de 4-7-8-ademhaling helpen om tot rust te komen.
Stress
De relatie tussen ADHD en stress is ingewikkeld. Stress verhoogt noradrenaline, wat tijdelijk de focus verbetert. Daarom zoeken veel vrouwen met ADHD onbewust stressvolle situaties op om productief te blijven. Maar langdurige stress verslechtert juist de executieve functies en de emotieregulatie. De optimale zone is smal: te weinig druk en je verliest je focus, te veel en je raakt overweldigd. Leer je eigen stressniveau herkennen en vraag op tijd om hulp.
Programma's voor zenuwstelselregulatie
- Breinfijn Programma Angst en/of Paniekklachten
- Cursus Kalmeer je Zenuwstelsel: 21-daagse cursus voor meer rust van binnenuit
- Cursus Rust in Lichaam en Brein
- Cursus Grip op je Gedachten
- Gratis e-guide: Zenuwstelsel Kalmeren
- Breinfijn Cursusbundel
- The Gupta Program
- DNRS: Dynamic Neural Retraining System
- Primal Trust
Je persoonlijke actieplan
Kies twee of drie acties waarmee je begint. Niet alles tegelijk: kleine stappen die je volhoudt, werken beter dan een grote reset.
Voor de Worrier (trage COMT)
- Dagelijks 10 minuten bewuste rust: ademhaling, meditatie of een stille wandeling
- Magnesium (bijvoorbeeld glycinaat of L-threonaat), in overleg met je arts of therapeut
- Maximaal één kopje koffie, vóór 12.00 uur
- Schrap één onnodige bron van prikkels uit je dag
- Plan elke week één activiteit die je echt energie geeft
- Bespreek je COMT-type en de opties voor hormoontherapie met je arts
Voor de Warrior (snelle COMT)
- Drie keer per week intensief bewegen: krachttraining, hardlopen of HIIT
- Dagelijks tyrosinerijke voeding: eieren, kip, avocado
- Stel één nieuw, uitdagend doel voor de komende maand
- Beperk social media tot 30 minuten per dag en vervang het door iets echts
- Plan elke week één betekenisvolle sociale afspraak
- Bespreek je COMT-type en de opties voor hormoontherapie met je arts
Voor het gemengde type
Combineer acties uit beide lijsten, afhankelijk van hoe je je het grootste deel van de tijd voelt. In drukke of stressvolle periodes ben je meer Worrier, in rustige periodes meer Warrior. Pas je aanpak aan op de situatie.
Checklist voor het gesprek met je arts
- Vertel over je neurodiversiteit (ADHD, autisme, hoogsensitiviteit) en hoe je klachten veranderen in de overgang
- Vraag naar een COMT-DNA-test of een verwijzing naar een lab
- Bespreek lichaamsidentieke (bio-identieke) hormoontherapie als optie
- Vraag specifiek naar oestrogeen, progesteron én testosteron
- Vraag bij een trage COMT om monitoring van de oestrogeenafbraak
Jij bent niet te gevoelig of te druk. Je brein is anders bedraad, en als je weet hoe het werkt, kun je het ook goed ondersteunen.