De voordelen en risico's van hormoontherapie in de menopauze

Waar is hormoontherapie voor?

Er zijn verschillende soorten hormoontherapie. Dit artikel gaat over de hormoontherapie die wordt ingezet om overgangsklachten te verminderen. Denk aan de bekende klachten zoals opvliegers, nachtzweten en slapeloosheid, maar ook aan het voorkomen van osteoporose bij vrouwen die gevoeliger zijn voor botbreuken.

Hormoontherapie doet nog veel meer, want door je hele lichaam zitten hormoonreceptoren. Dalen je hormonen in en rond de menopauze, dan kunnen er klachten ontstaan in verschillende orgaansystemen. Dat kan verwarrend zijn: ga je met allerlei verschillende klachten naar de dokter, dan worden die niet altijd meteen herkend als overgangsklachten. Er zijn ook minder bekende klachten, zoals terugkerende blaasontstekingen, pijn bij het vrijen of plassen, nieuw ontstane auto-immuunklachten, voedselintoleranties en darmklachten. Het is dus een heel breed scala.

Welke hormonen worden gebruikt?

In de menopauze worden estradiol, progesteron en in sommige gevallen testosteron gebruikt.

Estradiol en progesteron

Heb je nog een baarmoeder, dan is progesteron niet optioneel. Estradiol zorgt ervoor dat weefsel wordt opgebouwd. Dat gebeurt in je botten, maar ook in je baarmoeder: het baarmoederslijmvlies wordt opgebouwd, en dat brengt risico's mee. Staat daar voldoende progesteron tegenover, dan remt dat de groei van het baarmoederslijmvlies en nemen ook de risico's af.

Daarnaast kan oestrogeen ook lokaal worden gebruikt, voor je blaas en vagina. Dat werkt vooral plaatselijk en kan helpen bij vaginale droogheid, irritatie, jeuk en terugkerende blaasontstekingen.

Heb je geen baarmoeder meer, dan kan progesteron toch voordelen hebben. Neem je het via de mond, dan zet je lever het om in een stofje dat in je hersenen aangrijpt op het GABA-systeem. GABA is een kalmerende signaalstof: je kunt ontspannen en lekker slapen. Bij slapeloosheid in de menopauze is het daarom een fantastisch hormoon.

Testosteron

Sommige vrouwen hebben ook baat bij testosteron, naast estradiol en progesteron. Testosteron neemt al vanaf ongeveer je dertigste geleidelijk af ^[1]. Het valt niet van een klif zoals estradiol en progesteron, en daarom heeft niet elke vrouw testosteron nodig. Klachten die bij een testosterontekort kunnen horen, komen wel heel veel voor: een verminderd libido, maar ook vermoeidheid, stemmingsklachten, concentratieproblemen, hersenmist en minder motivatie en daadkracht. Dan kan testosteron echt bijdragen aan je kwaliteit van leven.

Testosteron wordt regulier niet voorgeschreven. In de richtlijnen wordt het alleen genoemd bij libidoklachten, er is geen protocol voor en er is in Nederland geen goedgekeurd product voor vrouwen. Wil je testosteron proberen, dan moet je naar een arts die zich heeft verdiept in hormoontherapie in de menopauze en in testosteron.

Lichaamsidentiek of synthetisch

Het probleem is dat alle hormonen vaak op één hoop worden gegooid. Je hebt synthetische hormonen, zoals in de anticonceptiepil, en je hebt lichaamsidentieke hormonen. Die laatste worden tegenwoordig bij voorkeur ingezet bij overgangsklachten. Lichaamsidentiek betekent dat ze dezelfde moleculaire structuur hebben als je eigen hormonen. Ze passen op dezelfde receptoren en kunnen dezelfde functie uitvoeren. Daardoor hebben ze een gunstiger risicoprofiel dan synthetische hormonen ^[2].

• Estradiol via de huid. Bij voorkeur geef je estradiol via de huid, met een gel, spray of pleister. Dan gaat het niet eerst langs de lever. Uit onderzoek blijkt dat estradiol via de huid, anders dan tabletten, het risico op trombose niet verhoogt ^[3].
• Gemicroniseerd progesteron. Een lichaamsidentieke vorm van progesteron die goed wordt opgenomen.
• Testosteron. Ook dit wordt via de huid gegeven, en ook dit is lichaamsidentiek.

Waar komt de angst voor hormoontherapie vandaan?

Er is nog steeds veel angst voor hormoontherapie, bij vrouwen én bij zorgverleners. Die angst komt vooral voort uit een groot onderzoek van zo'n 25 jaar geleden, de WHI-studie ^[4]. Daarin werden heel andere hormonen gebruikt dan nu: niet-lichaamsidentieke hormonen, als tablet. De vrouwen in het onderzoek waren bovendien gemiddeld al ver voorbij de menopauzeleeftijd, en er werd onvoldoende rekening gehouden met andere risicofactoren, zoals roken, overgewicht en bestaande ziektes.

In die studie zagen ze een verhoogd risico op trombose en borstkanker. Het hogere risico op borstkanker zagen ze vooral bij vrouwen met een baarmoeder die een progestageen gebruikten, een synthetische vorm van progesteron. Lichaamsidentiek progesteron, dat nu wordt gebruikt, zat niet in het onderzoek. De oestrogeentabletten gingen via de lever, en daardoor zagen ze ook een hoger risico op trombose en hart- en vaatziekten.

Later zijn de resultaten opnieuw bekeken, en veel conclusies zijn bijgesteld. Bij vrouwen zonder baarmoeder, die alleen oestrogeen gebruikten en geen progestageen, zagen ze zelfs minder borstkanker ^[5].

Kortom: tegenwoordig gebruiken we bij overgangsklachten lichaamsidentieke hormonen, en estradiol wordt via de huid gegeven. Dat haalt het risico op trombose verder omlaag.

Zijn er dan helemaal geen risico's?

Voor sommige vrouwen zijn er zeker risico's. Maar voor de meeste vrouwen die vroeg beginnen, binnen tien jaar na hun menopauze en vóór hun zestigste, zijn de voordelen veel groter dan de nadelen ^[6]. Er is namelijk zoiets als timing, het "window of opportunity" ^[7]. Naast het verminderen van klachten kan hormoontherapie dan ook je toekomstige gezondheid beschermen, met name je botten en je hart en bloedvaten, en misschien zelfs je hersenen.

Wil je starten, dan is er altijd een gesprek tussen jou en je arts. Je arts kijkt naar je leeftijd en je voorgeschiedenis. Is er een reden waarom het voor jou niet verstandig is, dan bespreekt je arts dat met je.

Kun je na je zestigste nog starten? Ja, dat kan. Maar dan gelden er andere risico's, en maak je samen met je arts een goede afweging of de voordelen opwegen tegen de mogelijke nadelen.

Samengevat

Heb je overgangsklachten en wil je weten of hormoontherapie geschikt is voor je? Overleg dat met je arts. Wat mij betreft is er geen natuurlijkere manier om je gezondheid tot op late leeftijd goed te houden. Natuurlijk in combinatie met goede voeding, beweging, goed slapen en je stress kunnen managen. Die zijn allemaal ontzettend belangrijk. Maar ik denk dat hormonen een heel groot aandeel hebben in het behouden van je kwaliteit van leven en een goede gezondheid tot op hoge leeftijd.

Lees ook: Wat is lichaamsidentieke (bio-identieke) hormoontherapie? en Wat kun je verwachten bij de start van hormoontherapie?